Βιταμίνη D

Η έλλειψή της μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Όταν είναι σημαντική και παρατεταμένη, μπορεί να επηρεάσει σοβαρά τον σκελετό, οδηγώντας σε ραχίτιδα στα παιδιά και οστεομαλακία στους ενήλικες.

Από την άλλη πλευρά, η βιταμίνη D δεν είναι ένα συμπλήρωμα που χρειάζεται να παίρνουμε όλοι «για καλό και για κακό». Η υπερβολική πρόσληψη, ιδιαίτερα μέσω συμπληρωμάτων υψηλής δόσης, μπορεί να προκαλέσει προβλήματα υγείας.

Σε αυτό το άρθρο θα δούμε τι ακριβώς είναι η βιταμίνη D, γιατί είναι απαραίτητη, πώς την προσλαμβάνουμε, ποιοι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο ανεπάρκειας, ποια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει η σοβαρή έλλειψη, τι ισχύει για την εξέταση αίματος και πότε μπορεί να χρειάζεται συμπλήρωμα.

Τι είναι η βιταμίνη D;

Η βιταμίνη D είναι μια λιποδιαλυτή βιταμίνη, αλλά έχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα σε σχέση με πολλές άλλες βιταμίνες: ο οργανισμός μας μπορεί να τη συνθέσει μόνος του όταν το δέρμα εκτίθεται στην υπεριώδη ακτινοβολία Β (UVB) του ήλιου.

Αυτός είναι και ο λόγος που η βιταμίνη D συχνά περιγράφεται ως «βιταμίνη-ορμόνη». Πιο συγκεκριμένα, η βιταμίνη D που παράγεται στο δέρμα ή προσλαμβάνεται από τα τρόφιμα και τα συμπληρώματα δεν είναι ακόμη η βιολογικά ενεργή μορφή της. Αρχικά μετατρέπεται στο ήπαρ σε 25-υδροξυβιταμίνη D [25(OH)D], γνωστή και ως καλσιδιόλη, και στη συνέχεια κυρίως στους νεφρούς μετατρέπεται στην ενεργή μορφή της, την 1,25-διυδροξυβιταμίνη D [1,25(OH)₂D], ή καλσιτριόλη.  Η 25(OH)D είναι η μορφή που μετράται συνήθως στο αίμα όταν θέλουμε να αξιολογήσουμε τα επίπεδα βιταμίνης D στον οργανισμό.

Η καλσιτριόλη δρα μέσω του υποδοχέα της βιταμίνης D (VDR), ο οποίος βρίσκεται σε πολλούς διαφορετικούς τύπους κυττάρων. Με αυτόν τον τρόπο, η ενεργή βιταμίνη D λειτουργεί περισσότερο σαν ορμόνη παρά σαν μια κλασική βιταμίνη.

Αυτό εξηγεί γιατί η δράση της δεν περιορίζεται στα οστά. Η βιταμίνη D συμμετέχει σε πολλές βιολογικές διεργασίες, μεταξύ των οποίων η λειτουργία του ανοσοποιητικού, η νευρομυϊκή λειτουργία, η κυτταρική ανάπτυξη και η ρύθμιση ορισμένων μηχανισμών φλεγμονής.

Γιατί είναι απαραίτητη η βιταμίνη D;

Υγεία των οστών και απορρόφηση του ασβεστίου

Η πιο καλά τεκμηριωμένη λειτουργία της βιταμίνης D αφορά την υγεία των οστών.

Η βιταμίνη D αυξάνει την απορρόφηση του ασβεστίου από το έντερο και συμβάλλει στη διατήρηση των κατάλληλων επιπέδων ασβεστίου και φωσφόρου στο αίμα. Τα δύο αυτά μέταλλα είναι απαραίτητα για τη φυσιολογική μεταλλοποίηση και αναδόμηση των οστών.

Η σημασία της είναι ιδιαίτερα μεγάλη κατά την παιδική και εφηβική ηλικία, όταν ο σκελετός αναπτύσσεται, αλλά και στην ενήλικη ζωή, καθώς τα οστά συνεχίζουν να ανανεώνονται σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Η σοβαρή έλλειψη βιταμίνης D μπορεί να οδηγήσει σε ραχίτιδα στα παιδιά και σε οστεομαλακία στους εφήβους και ενήλικες, καταστάσεις στις οποίες η φυσιολογική μεταλλοποίηση των οστών διαταράσσεται. 

Η επαρκής βιταμίνη D, σε συνδυασμό με επαρκή πρόσληψη ασβεστίου και συνολικά ισορροπημένη διατροφή, αποτελεί επομένως σημαντικό μέρος της φροντίδας για την υγεία του σκελετού και τη μείωση του κινδύνου εμφάνισης οστεοπόρωσης.

Φυσιολογική λειτουργία των μυών

Η βιταμίνη D συμμετέχει επίσης στη φυσιολογική λειτουργία των μυών. Η σοβαρή ανεπάρκεια μπορεί να συνοδεύεται από μυϊκή αδυναμία, ενώ η διατήρηση επαρκών επιπέδων είναι ιδιαίτερα σημαντική σε μεγαλύτερες ηλικίες, όπου η μυϊκή λειτουργία και η πρόληψη των πτώσεων αποτελούν σημαντικό μέρος της συνολικής υγείας.

Ωστόσο, αυτό δε σημαίνει ότι η λήψη μεγάλων δόσεων βιταμίνης D βελτιώνει τη μυϊκή απόδοση σε όλους. Όπως συμβαίνει και με πολλές άλλες θρεπτικές ουσίες, η διόρθωση μιας πραγματικής ανεπάρκειας είναι διαφορετικό ζήτημα από τη λήψη επιπλέον ποσότητας χωρίς να υπάρχει έλλειψη.

Βιταμίνη D και ανοσοποιητικό σύστημα

Η βιταμίνη D συμμετέχει στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Υποδοχείς της βιταμίνης D υπάρχουν σε κύτταρα του ανοσοποιητικού, ενώ η ενεργή μορφή της μπορεί να επηρεάσει τόσο την έμφυτη όσο και την επίκτητη ανοσολογική απόκριση.

Παράλληλα, η βιταμίνη D φαίνεται να συμμετέχει στη ρύθμιση της παραγωγής διαφόρων κυτταροκινών και άλλων μορίων που εμπλέκονται στην ανοσολογική και φλεγμονώδη απόκριση. Για το λόγο αυτό, η βιταμίνη D έχει μελετηθεί εκτενώς σε σχέση με λοιμώξεις, αυτοάνοσα και άλλα νοσήματα.

Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή στην ερμηνεία αυτών των δεδομένων. Το γεγονός ότι η βιταμίνη D συμμετέχει σε μηχανισμούς του ανοσοποιητικού ή ότι χαμηλά επίπεδα έχουν συσχετιστεί σε μελέτες με ορισμένες παθήσεις δε σημαίνει απαραίτητα ότι η λήψη συμπληρωμάτων προλαμβάνει ή θεραπεύει αυτές τις παθήσεις.

Αντιφλεγμονώδης δράση

Η βιταμίνη D έχει επίσης μελετηθεί για τον πιθανό ρόλο της στη ρύθμιση της φλεγμονής.

Σε κυτταρικό επίπεδο, η ενεργή μορφή της μπορεί να επηρεάζει την έκφραση γονιδίων και την παραγωγή διαφόρων φλεγμονωδών και αντιφλεγμονωδών μεσολαβητών. Αυτό έχει οδηγήσει σε μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον για τη σχέση της βιταμίνης D με χρόνιες φλεγμονώδεις και αυτοάνοσες παθήσεις.

Ωστόσο, άλλο είναι να υπάρχει ένας βιολογικά πιθανός μηχανισμός και άλλο να έχει αποδειχθεί ότι η χορήγηση συμπληρώματος βελτιώνει την πορεία μιας συγκεκριμένης ασθένειας.

Μέχρι σήμερα, τα δεδομένα δεν υποστηρίζουν τη χρήση υψηλών δόσεων βιταμίνης D ως γενικής «αντιφλεγμονώδους θεραπείας» σε υγιή άτομα.

Βιταμίνη D και αναπνευστικό

Η σχέση της βιταμίνης D με την υγεία του αναπνευστικού έχει αποτελέσει αντικείμενο σημαντικής έρευνας. Η βιταμίνη D συμμετέχει στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος στους αεραγωγούς και χαμηλά επίπεδα έχουν συσχετιστεί σε αρκετές μελέτες με αυξημένο κίνδυνο αναπνευστικών λοιμώξεων.

Αυτό, όμως, δε σημαίνει ότι ένα συμπλήρωμα βιταμίνης D αποτελεί γενική προστασία από κάθε λοίμωξη του αναπνευστικού.

Η νεότερη οδηγία της Endocrine Society του 2024 αναγνωρίζει πιθανό όφελος από εμπειρική συμπληρωματική χορήγηση βιταμίνης D σε παιδιά και εφήβους ηλικίας 1 – 18 ετών, μεταξύ άλλων για την πρόληψη της διατροφικής ραχίτιδας και πιθανώς για τη μείωση του κινδύνου λοιμώξεων του αναπνευστικού. Οι συστάσεις αυτές αφορούν συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες και δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτόματα σε όλους τους ενήλικες. 

Βιταμίνη D, διάθεση και ψυχική υγεία

Η βιταμίνη D έχει μελετηθεί και σε σχέση με τη διάθεση και την ψυχική υγεία. Μελέτες παρατήρησης έχουν βρει συσχετίσεις μεταξύ χαμηλών επιπέδων βιταμίνης D και αυξημένης πιθανότητας εμφάνισης καταθλιπτικών συμπτωμάτων.

Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι η χαμηλή βιταμίνη D είναι η αιτία της κατάθλιψης. Άλλωστε, άνθρωποι με προβλήματα υγείας ή μειωμένη φυσική δραστηριότητα μπορεί να εκτίθενται λιγότερο στον ήλιο, να έχουν διαφορετική διατροφή και ταυτόχρονα να εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα βιταμίνης D.

Μέχρι σήμερα, τα δεδομένα δεν είναι αρκετά ώστε να θεωρούμε τη βιταμίνη D θεραπεία για την κατάθλιψη ή άλλες ψυχικές διαταραχές. Η διόρθωση μιας πραγματικής ανεπάρκειας είναι σημαντική για τη συνολική υγεία, αλλά δεν αντικαθιστά την κατάλληλη αξιολόγηση και θεραπεία ενός προβλήματος ψυχικής υγείας.

Τι γίνεται με τον καρκίνο, την καρδιά και το διαβήτη;

Η βιταμίνη D έχει μελετηθεί και για πιθανές συσχετίσεις με την καρδιαγγειακή υγεία, τον μεταβολισμό της γλυκόζης, τον καρκίνο, τα αυτοάνοσα και άλλα χρόνια νοσήματα.

Ωστόσο, εδώ χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή. Το ότι άνθρωποι με χαμηλότερα επίπεδα βιταμίνης D εμφανίζουν συχνότερα ορισμένες παθήσεις δεν σημαίνει ότι η αύξηση της βιταμίνης D μέσω συμπληρωμάτων προλαμβάνει ή θεραπεύει αυτές τις παθήσεις.

Οι μεγάλες κλινικές δοκιμές δεν έχουν επιβεβαιώσει ένα γενικευμένο όφελος από υψηλές δόσεις βιταμίνης D για την πρόληψη ασθενειών στον υγιή γενικό πληθυσμό. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους η νεότερη οδηγία της Endocrine Society δε συστήνει υψηλότερες από τις συνιστώμενες προσλήψεις δόσεις σε υγιείς ενήλικες κάτω των 75 ετών χωρίς συγκεκριμένη ένδειξη. 

Από πού παίρνουμε βιταμίνη D;

Υπάρχουν τρεις βασικές πηγές βιταμίνης D: η σύνθεση στο δέρμα μέσω της ηλιακής ακτινοβολίας, η διατροφή και τα συμπληρώματα.

Ο ήλιος

Η έκθεση στον ήλιο αποτελεί σημαντική πηγή βιταμίνης D, καθώς η UVB ακτινοβολία ενεργοποιεί τη σύνθεση βιταμίνης D στο δέρμα.

Ωστόσο, η ποσότητα που μπορεί να παραχθεί διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο και επηρεάζεται από την εποχή, την ώρα της ημέρας, το γεωγραφικό πλάτος, την ένταση της UVB ακτινοβολίας, την έκταση του δέρματος που εκτίθεται, την ηλικία, το χρώμα του δέρματος, την ατμοσφαιρική ρύπανση και άλλους παράγοντες. 

Για αυτόν το λόγο, δεν υπάρχει ένας καθολικός χρόνος έκθεσης στον ήλιο που να μπορεί να συσταθεί σε όλους ως η «σωστή» διάρκεια για την παραγωγή βιταμίνης D.

Παράλληλα, δεν είναι σωστό να επιδιώκουμε παρατεταμένη ή απροστάτευτη έκθεση στον ήλιο προκειμένου να αυξήσουμε τη βιταμίνη D. Η υπεριώδης ακτινοβολία αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για καρκίνο του δέρματος και η προστασία από τον ήλιο παραμένει απαραίτητη. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει μέτρα προστασίας όταν ο δείκτης UV είναι 3 ή υψηλότερος. 

Άλλωστε, οι ευρωπαϊκές διατροφικές συστάσεις για τη βιταμίνη D έχουν διαμορφωθεί με την παραδοχή ότι η σύνθεση μέσω του ήλιου μπορεί να είναι περιορισμένη, ώστε να εξασφαλίζεται επαρκής πρόσληψη ανεξάρτητα από τη γεωγραφική περιοχή και την έκθεση στον ήλιο.

Επομένως, η καθημερινή ζωή και η δραστηριότητα σε εξωτερικούς χώρους έχουν πολλά οφέλη, αλλά η ηλιοθεραπεία δεν αποτελεί θεραπεία για πιθανή ανεπάρκεια βιταμίνης D.

Η διατροφή

Η βιταμίνη D υπάρχει φυσικά σε σχετικά λίγα τρόφιμα. Οι καλύτερες φυσικές διατροφικές πηγές είναι κυρίως τα λιπαρά ψάρια και το μουρουνέλαιο, ενώ μικρότερες ποσότητες υπάρχουν σε τρόφιμα όπως ο κρόκος του αβγού, το συκώτι και κάποια τυριά.

Επιπλέον, ορισμένα μανιτάρια περιέχουν βιταμίνη D₂, ενώ η περιεκτικότητά τους μπορεί να είναι σημαντικά υψηλότερη όταν έχουν εκτεθεί σε υπεριώδη ακτινοβολία.

Ταυτόχρονα, υπάρχουν τρόφιμα εμπλουτισμένα με βιταμίνη D, όπως γάλα, φυτικά ροφήματα, δημητριακά πρωινού και ορισμένα άλλα προϊόντα. Επειδή όμως ο εμπλουτισμός διαφέρει από προϊόν σε προϊόν και από χώρα σε χώρα, είναι σημαντικό να ελέγχουμε την ετικέτα.

Σε ποια τρόφιμα βρίσκουμε βιταμίνη D;

Μερικές από τις σημαντικότερες διατροφικές πηγές είναι:

• λιπαρά ψάρια (π.χ. σολομός, πέστροφα, σκουμπρί, σαρδέλες, τόνος),

• μουρουνέλαιο,

• κρόκος αβγού,

• συκώτι,

• ορισμένα τυριά

• μανιτάρια που έχουν εκτεθεί σε UV ακτινοβολία,

• εμπλουτισμένο γάλα,

• εμπλουτισμένα φυτικά ροφήματα,

• εμπλουτισμένα δημητριακά πρωινού,

• άλλα εμπλουτισμένα τρόφιμα, ανάλογα με το προϊόν και τη χώρα.

Ενδεικτικά, μια μερίδα μαγειρεμένου σολομού ή πέστροφας μπορεί να προσφέρει σημαντική ποσότητα βιταμίνης D, ενώ ένα αβγό παρέχει σαφώς μικρότερη ποσότητα. Τα ακριβή επίπεδα διαφέρουν ανάλογα με το είδος του τροφίμου, την προέλευση και τον τρόπο παρασκευής του.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλά τρόφιμα, για παράδειγμα τα φρούτα, τα περισσότερα λαχανικά, τα όσπρια, οι ξηροί καρποί και τα δημητριακά δεν αποτελούν σημαντικές πηγές βιταμίνης D. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η κάλυψη των αναγκών αποκλειστικά μέσω μη εμπλουτισμένων φυτικών τροφίμων μπορεί να είναι δύσκολη.

Πόση βιταμίνη D χρειαζόμαστε;

Οι διατροφικές συστάσεις διαφέρουν ελαφρώς μεταξύ οργανισμών και χωρών, επειδή βασίζονται σε διαφορετικές μεθοδολογίες και στόχους.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η EFSA έχει ορίσει επαρκή πρόσληψη 15 μg (600 IU) βιταμίνης D ημερησίως για υγιή άτομα ηλικίας άνω του ενός έτους, συμπεριλαμβανομένων των εγκύων και των θηλαζουσών γυναικών. Για βρέφη ηλικίας 7–11 μηνών η επαρκής πρόσληψη έχει οριστεί στα 10 μg (400 IU) ημερησίως. Οι τιμές αυτές έχουν υπολογιστεί με την παραδοχή περιορισμένης σύνθεσης βιταμίνης D από την έκθεση στον ήλιο.

Αυτό δε σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος χρειάζεται να λαμβάνει καθημερινά ένα συμπλήρωμα των 600 IU. Οι συστάσεις αφορούν τη συνολική πρόσληψη και δε σημαίνουν ότι όλοι χρειάζονται συμπληρωματική χορήγηση.

Η πραγματική ανάγκη ενός ατόμου μπορεί να επηρεάζεται από την ηλικία, την έκθεση στον ήλιο, τη διατροφή, την κατάσταση της υγείας και άλλους παράγοντες.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο από έλλειψη βιταμίνης D;

Η έλλειψη βιταμίνης D δεν αφορά μόνο ανθρώπους που δε βλέπουν καθόλου τον ήλιο και μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε χώρες με αρκετή ηλιοφάνεια. Υπάρχουν αρκετές ομάδες που παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο.

Σε αυτές περιλαμβάνονται άνθρωποι με πολύ περιορισμένη έκθεση στον ήλιο, άτομα με σκούρο δέρμα, ηλικιωμένοι, άτομα με παχυσαρκία, καθώς και άνθρωποι που έχουν υποβληθεί σε βαριατρικές επεμβάσεις.

Αυξημένο κίνδυνο παρουσιάζουν επίσης άτομα με παθήσεις που επηρεάζουν την απορρόφηση του λίπους ή τη λειτουργία του εντέρου, όπως η κοιλιοκάκη, η νόσος του Crohn και ορισμένες άλλες γαστρεντερικές ή ηπατικές παθήσεις. Προβλήματα στη λειτουργία των νεφρών μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη μετατροπή της βιταμίνης D στην ενεργή μορφή της.

Επιπλέον, άτομα που ακολουθούν διατροφές με πολύ περιορισμένες πηγές βιταμίνης D, όπως ορισμένες χορτοφαγικές ή vegan διατροφές χωρίς εμπλουτισμένα τρόφιμα, μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο να καλύψουν τις ανάγκες τους μόνο μέσω της διατροφής.

Αυτό όμως δε σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που ανήκει σε μία από αυτές τις ομάδες έχει απαραίτητα έλλειψη. Ο κίνδυνος είναι αυξημένος και η ανάγκη για αξιολόγηση εξαρτάται από το συνολικό ιστορικό.

Τα βρέφη χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή

Τα βρέφη αποτελούν μια ιδιαίτερη ομάδα, καθώς το μητρικό γάλα συνήθως δεν παρέχει επαρκή ποσότητα βιταμίνης D για να καλύψει τις ανάγκες τους.

Για αυτόν το λόγο, οι παιδιατρικές οδηγίες προβλέπουν συμπληρωματική χορήγηση βιταμίνης D στα βρέφη, ιδιαίτερα στα βρέφη που θηλάζουν, με τη δόση και τη διάρκεια να καθορίζονται σύμφωνα με τις οδηγίες του παιδιάτρου.

Παράλληλα, τα βρέφη δεν πρέπει να εκτίθενται σκόπιμα στον ήλιο για την παραγωγή βιταμίνης D. Η προστασία τους από την υπεριώδη ακτινοβολία έχει προτεραιότητα.

Ποια είναι τα συμπτώματα της έλλειψης βιταμίνης D;

Ένα σημαντικό πρόβλημα με την έλλειψη βιταμίνης D είναι ότι δεν προκαλεί πάντοτε εμφανή συμπτώματα, ιδιαίτερα όταν είναι ήπια.

Επομένως, η κόπωση, η αδυναμία ή οι μυϊκοί πόνοι από μόνοι τους δεν αρκούν για να συμπεράνουμε ότι κάποιος έχει έλλειψη βιταμίνης D. Τα συμπτώματα αυτά είναι μη ειδικά και μπορεί να οφείλονται σε πολλές διαφορετικές αιτίες.

Οι σοβαρές και παρατεταμένες ελλείψεις είναι αυτές που συνδέονται κυρίως με προβλήματα στα οστά και στους μύες.

Στα παιδιά

Στα παιδιά, η σοβαρή ανεπάρκεια βιταμίνης D μπορεί να οδηγήσει σε ραχίτιδα. Η ραχίτιδα χαρακτηρίζεται από ανεπαρκή μεταλλοποίηση των οστών, με αποτέλεσμα τα οστά να παραμένουν μαλακά και να μπορούν να εμφανίσουν παραμορφώσεις.

Ανάλογα με τη σοβαρότητα, μπορεί να εμφανιστούν:

• καθυστέρηση της ανάπτυξης,

• πόνος στα οστά,

• μυϊκή αδυναμία,

• παραμορφώσεις των οστών,

• οδοντικές διαταραχές,

• καθυστέρηση στην κινητική ανάπτυξη,

• σπασμοί λόγω σοβαρής υποασβεστιαιμίας.

Η σοβαρή ανεπάρκεια στα παιδιά μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις και γι' αυτό η πρόληψη και η έγκαιρη αντιμετώπισή της είναι ιδιαίτερα σημαντικές.

Στους εφήβους και τους ενήλικες

Στους εφήβους και τους ενήλικες, η σημαντική και παρατεταμένη έλλειψη μπορεί να οδηγήσει σε οστεομαλακία, δηλαδή ανεπαρκή μεταλλοποίηση των οστών.

Πιθανά συμπτώματα περιλαμβάνουν:

• διάχυτο πόνο στα οστά,

• μυϊκή αδυναμία,

• μυϊκούς πόνους,

• δυσκολία στην κίνηση,

• αυξημένη ευαισθησία ή πόνο σε ορισμένες περιοχές των οστών,

• σε σοβαρές περιπτώσεις, διαταραχές που σχετίζονται με πολύ χαμηλά επίπεδα ασβεστίου.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα παραπάνω συμπτώματα δεν είναι ειδικά για την έλλειψη βιταμίνης D. Η διάγνωση δεν μπορεί να γίνει μόνο από τα συμπτώματα.

Πώς ελέγχουμε τα επίπεδα βιταμίνης D;

Ο βασικός δείκτης που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση της κατάστασης της βιταμίνης D είναι η συγκέντρωση της 25(OH)D στο αίμα.

Δε χρησιμοποιούμε συνήθως την ενεργή μορφή 1,25(OH)₂D για να εκτιμήσουμε τις αποθήκες βιταμίνης D, καθώς τα επίπεδά της ρυθμίζονται στενά από την παραθορμόνη, το ασβέστιο και τον φώσφορο και μπορεί να παραμένουν φυσιολογικά ακόμη και όταν υπάρχει σημαντική ανεπάρκεια βιταμίνης D. 

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: δεν υπάρχει ένα μοναδικό, απόλυτο όριο που να μπορεί να χαρακτηριστεί ως «φυσιολογικό» για κάθε άνθρωπο και κάθε κλινική κατάσταση.

Το NIH, με βάση τις αναφορές των National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, χαρακτηρίζει ει τα επίπεδα της 25(ΟΗ)D στο αίμα ως εξής:

• Κάτω από 12 ng/mL (<30 nmol/L): Σοβαρή έλλειψη. Αυξημένος κίνδυνος για την υγεία των οστών.

• 12 – 19 ng/mL (30 - 49 nmol/L): Aνεπάρκεια.

• 20 – 50 ng/mL (50 – 125 nmol/L): Επαρκή επίπεδα για τον υγιή γενικό πληθυσμό.

• Άνω των 100 ng/mL (> 125 nmol/L): Υψηλά επίπεδα που χρειάζονται παρακολούθηση για αποφυγή υπερβιταμίνωσης.

Ωστόσο, τα όρια αυτά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απόλυτα για κάθε άνθρωπο και κάθε κλινική κατάσταση.

Επιπλέον, η νεότερη οδηγία της Endocrine Society του 2024 δεν ορίζει συγκεκριμένα επίπεδα 25(OH)D ως «επάρκεια», «ανεπάρκεια» ή «έλλειψη» για τον γενικά υγιή πληθυσμό και δε συστήνει τον τακτικό έλεγχο βιταμίνης D σε υγιείς ανθρώπους χωρίς συγκεκριμένη ένδειξη. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί η εξέταση βιταμίνης D έχει γίνει τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερα δημοφιλής και συχνά ζητείται προληπτικά χωρίς να υπάρχει απαραίτητα ιατρική ένδειξη.

Επομένως, ένα αποτέλεσμα της εξέτασης δε θα πρέπει να ερμηνεύεται απομονωμένα. Η ηλικία, η κατάσταση της υγείας, τα συμπτώματα, οι παράγοντες κινδύνου και ο λόγος για τον οποίο έγινε η εξέταση παίζουν σημαντικό ρόλο.

Χρειάζονται όλοι συμπλήρωμα βιταμίνης D;

Όχι. Το γεγονός ότι η βιταμίνη D είναι απαραίτητη δε σημαίνει ότι όλοι χρειάζονται συμπλήρωμα.

Για έναν υγιή άνθρωπο, η επαρκής πρόσληψη μέσω της διατροφής, η φυσιολογική καθημερινή ζωή και η παραμονή σε εξωτερικούς χώρους, χωρίς σκόπιμη και υπερβολική έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία, αποτελούν μέρος μιας συνολικά ισορροπημένης προσέγγισης. Η οδηγία της Endocrine Society του 2024 προτείνει στους γενικά υγιείς ενήλικες κάτω των 75 ετών να μην λαμβάνουν βιταμίνη D σε δόσεις υψηλότερες από τις συνιστώμενες προσλήψεις χωρίς συγκεκριμένο λόγο. Για παιδιά και εφήβους, εγκύους, άτομα ηλικίας 75 ετών και άνω και ορισμένες άλλες ομάδες, οι συστάσεις είναι διαφορετικές και χρειάζονται εξατομίκευση.

Σε περίπτωση επιβεβαιωμένης ανεπάρκειας, η αντιμετώπιση μπορεί να απαιτεί συμπληρωματική χορήγηση. Η δόση και η διάρκεια εξαρτώνται από την ηλικία, τη βαρύτητα της ανεπάρκειας, την αιτία της, το ιατρικό ιστορικό και άλλους παράγοντες.

Βιταμίνη D2 ή D3;

Στα συμπληρώματα διατροφής μπορεί να συναντήσουμε δύο βασικές μορφές βιταμίνης D: τη βιταμίνη D2, ή εργοκαλσιφερόλη, και τη βιταμίνη D3, ή χοληκαλσιφερόλη.

Και οι δύο μορφές μπορούν να αυξήσουν τα επίπεδα της 25(OH)D στο αίμα, ενώ η βιταμίνη D3 φαίνεται γενικά να αυξάνει τα επίπεδα περισσότερο και για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε σχέση με τη D2. Η επιλογή της μορφής και η ανάγκη συμπληρωματικής χορήγησης εξαρτώνται, ωστόσο, από την περίπτωση.

Για όσους ακολουθούν vegan διατροφή, υπάρχουν επίσης συμπληρώματα D3 φυτικής προέλευσης, συνήθως από λειχήνες.

Η λήψη της δε θα πρέπει να γίνεται αυθαίρετα και σε υψηλές δόσεις. Για έναν υγιή άνθρωπο χωρίς γνωστή ανεπάρκεια, η μεγαλύτερη ποσότητα δε σημαίνει απαραίτητα και μεγαλύτερο όφελος. 

Όταν υπάρχει διαπιστωμένη ανεπάρκεια ή αυξημένος κίνδυνος ανεπάρκειας, η συμπληρωματική χορήγηση μπορεί να είναι απαραίτητη. Η δόση και η διάρκεια της αγωγής εξαρτώνται από την ηλικία, τα επίπεδα της 25(OH)D, το ιατρικό ιστορικό και άλλους παράγοντες και, επομένως, είναι προτιμότερο να καθορίζονται από τον επαγγελματία υγείας που παρακολουθεί το άτομο. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθούν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα δόσεις υψηλότερες από το ανώτατο ανεκτό επίπεδο ημερήσιας πρόσληψης, όταν αυτό γίνεται στο πλαίσιο θεραπείας και ιατρικής παρακολούθησης. 

Τι πρέπει να προσέχουμε όταν παίρνουμε συμπλήρωμα βιταμίνης D;

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις υψηλές δόσεις. Η υπερβολική πρόσληψη βιταμίνης D, κυρίως μέσω συμπληρωμάτων, μπορεί να αυξήσει υπερβολικά την απορρόφηση ασβεστίου και να οδηγήσει σε υπερασβεστιαιμία και υπερασβεστιουρία. Σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσει ναυτία, εμετούς, μυϊκή αδυναμία, έντονη δίψα και συχνουρία, αφυδάτωση και νεφρολιθίαση, ενώ η σοβαρή τοξικότητα μπορεί να προκαλέσει ακόμη και νεφρική ανεπάρκεια ή καρδιακές αρρυθμίες. Γι' αυτό δεν είναι καλή πρακτική η λήψη πολύ υψηλών δόσεων βιταμίνης D «για καλό και για κακό».

Η EFSA έχει θέσει ως ανώτατο ανεκτό επίπεδο πρόσληψης τα 100 μg (4.000 IU) ημερησίως για ενήλικες και εφήβους, ενώ για παιδιά 1–10 ετών το ανώτατο επίπεδο είναι 50 μg (2.000 IU) ημερησίως. Τα ανώτατα επίπεδα αφορούν τη συνολική πρόσληψη και δεν αποτελούν συνιστώμενες δόσεις για καθημερινή λήψη.

Τέλος, η βιταμίνη D μπορεί να αλληλεπιδράσει με ορισμένα φάρμακα, όπως η ορλιστάτη, ορισμένες στατίνες, τα κορτικοστεροειδή και τα θειαζιδικά διουρητικά. Επομένως, πριν από τη λήψη συμπληρώματος, ιδιαίτερα σε υψηλή δόση ή για μεγάλο χρονικό διάστημα, είναι σημαντικό να ενημερώνεται ο γιατρός ή ο φαρμακοποιός για τα φάρμακα και τα υπόλοιπα συμπληρώματα που λαμβάνονται.

Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη για να έχουμε επαρκή βιταμίνη D;

Δε χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε τη βιταμίνη D σαν έναν ακόμη λόγο για να ανησυχούμε για τη διατροφή μας. Μερικές απλές συνήθειες μπορούν να βοηθήσουν.

Μπορούμε να εντάξουμε στη διατροφή μας τακτικά λιπαρά ψάρια, όπως ο σολομός, οι σαρδέλες και το σκουμπρί, να καταναλώνουμε αβγά και άλλα τρόφιμα που περιέχουν μικρότερες ποσότητες βιταμίνης D και να επιλέγουμε εμπλουτισμένα τρόφιμα όταν αυτά αποτελούν μέρος της διατροφής μας.

Παράλληλα, η καθημερινή κίνηση και η παραμονή σε εξωτερικούς χώρους προσφέρουν πολλά οφέλη για τη σωματική και ψυχική υγεία. Δεν χρειάζεται, όμως, να εκτιθέμεθα σκόπιμα και για παρατεταμένο χρονικό διάστημα στον ήλιο χωρίς προστασία προκειμένου να αυξήσουμε τη βιταμίνη D.

Τέλος, σε άτομα που ανήκουν σε ομάδες αυξημένου κινδύνου ή έχουν συγκεκριμένες ιατρικές ενδείξεις, μπορεί να χρειάζεται εργαστηριακός έλεγχος και, εφόσον κριθεί απαραίτητο, συμπληρωματική χορήγηση.

Συμπερασματικά, η βιταμίνη D είναι ένα απαραίτητο θρεπτικό συστατικό με ιδιαίτερη θέση στον οργανισμό, καθώς λειτουργεί και ως πρόδρομος μιας ορμονικά ενεργής ουσίας. Ο πιο καλά τεκμηριωμένος ρόλος της αφορά την απορρόφηση του ασβεστίου, τη φυσιολογική μεταλλοποίηση και αναδόμηση των οστών και τη φυσιολογική λειτουργία των μυών.

Παράλληλα, συμμετέχει στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και σε μηχανισμούς που σχετίζονται με τη φλεγμονή. Η σχέση της με το αναπνευστικό, τη διάθεση, τις καρδιαγγειακές και μεταβολικές παθήσεις και άλλες καταστάσεις συνεχίζει να μελετάται, όμως τα μέχρι σήμερα δεδομένα δεν δικαιολογούν την άκριτη χρήση υψηλών δόσεων συμπληρωμάτων για την πρόληψη ή θεραπεία αυτών των παθήσεων.